Το θέμα της δεύτερης εκπομπής είναι η Φύση και η Αρχιτεκτονική και αν η δεύτερη είναι δημιουργία ή καταστροφή.
Η φύση είναι ο μεγαλύτερος Αρχιτέκτων. Η σοφία της φύσης, που προέρχεται από μια πορεία εξέλιξης πολλών δισεκατομμυρίων χρόνων είναι αυτή που πρέπει να μας διδάξει για το σχεδιασμό, το χώρο, την οικονομία, τη λειτουργικότητα. Αρκεί μέσω της δικής μας παρατήρησης να εξάγουμε τα συμπεράσματά μας. Αφορμή για περαιτέρω συζήτηση είναι το πρώτο βίντεο που αφορά τον τρόπο δημιουργίας της κερήθρας από τις μέλισσες.
Bλέπουμε λοιπόν ότι ένα μικρό έντομο κατέχει εγγεγραμμένο στο DNA του την πληροφορία του τρόπου δημιουργίας του λειτουργικού του χώρου. Τον φτιάχνει με έναν τρόπο σχεδόν ενστικτώδη. Το χωρικό προϊόν της μέλισσας σαφώς έχει να κάνει με την οικονομία (οικονομία χώρου και υλικού). Η επαναλαμβανόμενη διαδικασία της δημιουργίας της κερήθρας έχει μέσα από τα χρόνια εγγραφεί στο γενετικό της υλικό. Για αυτό βλέπουμε τελικά την κερήθρα με τη μορφή που έχει. Κι αν πιστεύουμε ότι αυτό το δημιούργημα της μέλισσας είναι κάτι μικρής σημασίας, μπορούμε να δούμε το παράδειγμα του τερμίτη.
Αν λοιπόν το προϊόν της μέλισσας μας φαίνεται μικρό και ενδεχομένως ασήμαντο, η κατασκευή του αφρικανικού τερμίτη είναι πολύ ανώτερη σε πολυπλοκότητα και σε λειτουργίες. Η φωλιά του λοιπόν είναι μια μεγακατασκευή δεδομένου του μεγέθους του και αποτελείται από ένα δαιδαλώδες σύμπλεγμα δωματίων και διαδρόμων. Η κατασκευή γίνεται με χώμα και έναν μύκητα για συνδετικό υλικό που παράγουν οι ίδιοι και ο οποίος απαντάται μόνο εκεί γιατί εκεί βρίσκει τις πιο ευνοϊκές συνθήκες να αναπτυχθεί. Στη βάση της φωλιάς βρίσκεται το δωμάτιο της βασίλισσας η οποία έχει μόνο σκοπό της την αναπαραγωγή και οποία αυξάνει συνεχώς σε μέγεθος. Οι τερμίτες αναπροσαρμόζουν το δωμάτιο στις απαιτήσεις μεγέθους της βασίλισσας. Πολλοί από τους χώρους λειτουργούν ως αποθήκες τροφίμων ενώ υπάρχουν αγωγοί πολλών μέτρων που φτάνουν βαθeιά στη γη βρίσκοντας νερό και αυτονομούν έτσι τη φωλιά από υδάτινους πόρους. Πέρα από αυτό, οι τερμίτες κατασκευάζουν σύστημα ψευδοροφών για εξαερισμό της φωλιάς. Αν ο τρόπος αυτός κατασκευής έχει εγγραφεί στο DNA των τερμιτών, τότε η φύση έχει πολλά περισσότερα να μας διδάξει από όσα μπορούμε να αντιληφθούμε.
Διεξοδική έρευνα για τον τρόπο που οι μορφές αναπτύσσονται στη φύση έκανε ο βιολόγος και μαθηματικός D' Arcy Thomson στο βιβλίο του “Ανάπτυξη και μορφή στο φυσικό κόσμο” (Πανεπιστημιακές εκδόσεις ΕΜΠ) στο οποίο καταγράφεται η άποψη ότι στη διαμόρφωση των μορφών των έμβιων συμβάλλουν κυριαρχικά οι φυσικές δυνάμεις, όπως αυτές περιγράφονται από κομψές μαθηματικές εξισώσεις. Για τον D' Arcy Thomson κλειδί για την κατανόηση της σχέσης βιολογίας και μαθηματικών είναι ο αριθμός Φ=1,618... , ο αριθμός της χρυσής τομής. Σπουδές επάνω στη χρυσή τομή ως τον τρόπο εύρεσης των τέλειων αναλογιών είχε κάνει και ο Leonardo Da Vinci. Μια άλλη εκλογίκευση της παρατήρησης επάνω στην ανάπτυξη έχει σχέση με τους αριθμούς Fibonacci οι οποίοι συνδέονται με τον αριθμό Φ. Πολλές από τις μορφές που υπάρχουν στη φύση φαίνεται σε μεγάλο βαθμό προκύπτουν από ένα ρυθμό ακολουθίας που έχει να κάνει με τους αριθμούς αυτούς.
Παραβλέποντας τα φιλοσοφικά ή θεολογικά ερωτήματα που μπορεί να προκύπτουν μέσα από αυτό το συλλογισμό, παρατηρούμε την ύπαρξη μιας συνέπειας στο “σχεδιασμό” της φύσης. Τα έμβια όντα, με έναν τρόπο ενστικτώδη, οδηγούνται στη δημιουργία μορφών που εξυπηρετούν τις βασικές ανάγκες τους λειτουργώντας με βάση την οικονομία υλικού και ενέργειας. Στον αντίποδα αυτού βρίσκεται ο άνθρωπος, ο οποίος χρησιμοποιεί τα δημιουργήματά του (και την αρχιτεκτονική) ως ένα μέσο προβολής των επιθυμιών του και αυτό τις περισσότερες φορές με άπληστο τρόπο. Οι πόλεις του ανθρώπου, οι “φωλιές” του, είναι παράσιτα επάνω τη γη. Αυτό το βλέπουμε παρατηρώντας τις πόλεις τη νύχτα. Ο ανθρώπινος τρόπος δημιουργίας είναι θα λέγαμε μαξιμαλιστικός και όχι μινιμαλιστικός, γιατί ποτέ δε δημιουργεί όσα πραγματικά χρειάζεται αλλά πολύ περισσότερα.
Ακόμα κι όταν συνειδητοποιούμε την καταστροφή που προκαλούμε, για να την μετριάσουμε, επινοούμε την ενδιάμεση λύση της “πράσινης αρχιτεκτονικής”. Πόσο πράσινη μπορεί να είναι η αρχιτεκτονική που χρησιμοποιεί μη ανακυκλώσιμα υλικά από πετρέλαιο; Που κατασπαταλά όλους τους πόρους που το έδαφος ή το υπέδαφος προσφέρει; Ακόμα κι αν ένα υλικό είναι φιλικό προς το περιβάλλον, αυτή και μόνο η ιδιότητά του το κάνει αμέσως πιο δυσπρόσιτο στον καταναλωτή. Κι είναι ένας τρόπος πλουτισμού μέσα από την “πράσινη ανάπτυξη”
Οι πόλεις μας λοιπόν παρόλες τις υποτιθέμενες προσπάθειές μας παραμένουν μεγάλα παράσιτα. Μπορεί η εικόνα τους από ψηλά να είναι εντυπωσιακές, μέσα από αυτές τις εικόνες να μπορούμε να δούμε τη λογική ανάπτυξής τους όμως παραμένουν ένα δημιούργημα χωρίς μέτρο.
Το θέμα φυσικά δε θα μπορούσε να εξαντληθεί εδώ. Η συνέχεια επι της οθόνης του υπολογιστή σας...
‘Απειρες φορές σκέφτομαι ότι θα ήθελα να είμαι μια εξωφρενικά παράλογη ιδέα στο μυαλό ενός ανθρώπου, ότι αυτό που ζω είναι ένα υποθετικό σενάριό του και ότι κάποια στιγμή επιτέλους θα ξυπνήσει ή θα βρει κάτι άλλο, πιο ενδιαφέρον να σκεφτεί.
Έχω πολλές ενδείξεις ότι αυτό που ζω είναι κατασκευασμένο. Κατ’ αρχήν, δεν έχω καμία δύναμη λόγου, ό,τι και να πω δεν αλλάζει τίποτα. Δεν έχω εξουσία πάνω στο σώμα μου, είναι υποθηκευμένο.
Άρχισα να το συνειδητοποιώ κάποια στιγμή πριν από χρόνια μέσα από ρωγμές του ονείρου του, μέσα από ασυνέχειες που έπαιρνε το μάτι μου από δω και απο κει. Στένσιλ θολά, αφίσες σε κολώνες και κυρίως βιβλία. Έπιασα να φτιάχνω κι εγώ τον μικρόκοσμό μου, ένα όνειρο μέσα σε όνειρο. Αλλά κι εκεί σκόνταψα γιατί καλά είναι να κάνεις όνειρα αλλά φαίνεται ότι τα όνειρα σου δεν υπερισχύουν του πλάνου που έχει βάλει κάποιος άλλος πάνω από σένα.
Κι έτσι τώρα έχω βάλει μπρος ένα μεγαλειώδες σχέδιο: αφού τίποτα δε μου ανήκει και τίποτα δεν ανήκει σε κανέναν, θα τα σαρώσω όλα. Όχι απο πλήξη, όχι από ανοία. Απλά για να δώ αν όντως μπορώ να κάνω την ανατροπή σε αυτό το κακοστημένο, σικέ παιχνίδι ή αν κυνηγάω Χίμαιρες.
